Ntcham kasa
Ntcham, anaa Basari, yɛ Gurmafo a wɔwɔ Togo nye Ghana mu no hɔn kasaa. Mpɛn pii no yebu Akaselem (Tchamba) dɛ ɔyɛ kasa a ɔnnka ho.
Fɔnɔlɔgyi
[sesa mu | sesa ekyirsɛm]Fɔnɔlɔgyi a Chanardfo nye Hartelifo dze dzi dwuma na odzi do no. Abbot nye Cox (1966) nyaa fɔnɔlɔgyi a wɔsɛ, ɔwɔ mu dɛ egyinae ngyegyee a wɔnnyɛ anofamfa menmu no wɔyɛɛ no dɛ ɔyɛ asipiretɛde, na wɔannkyerɛkyerɛ mbawor ntwemu mu.[1] Badie (1995) kyerɛkyerɛ /t͡ʃ/ nye /d͡ʒ/ dɛ zyɛ /c/ nye /ɟ/ nna afei ɔdze foonemeke /ɱ/ ka ho, bawor ntwemu nye hwenmu mbawor.[2]
| Ntcham | |
|---|---|
| Basari | |
| Native to | Togo, Ghana |
| Ethnicity | Gurma |
| Native speakers | 390,000 (2004–2013)[3] |
| Language family | Niger–Congo?
|
| Writing system | Latin (Basari alphabet)
Basari Braille |
| Language codes | |
| ISO 639-3 | Either:
|
| Glottolog | ntch1241
|
Nkonsonantse[4]
[sesa mu | sesa ekyirsɛm]| Anofamfa | Se-ekyir | Dadawmu
dzendzen |
Dadawmu
bɛtɛɛ |
Anofamfa bata
dadawmu bɛtɛɛ | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Egyinae/Eyinae-nkyermu | voiceless | p | t | tʃ | k | kp |
| voiced | b | d | d͡ʒ | g | gb | |
| Nkyermu | f | s | ||||
| Hwenmu | m | n | ɲ | ŋ | ŋm | |
| Mbobɔe | r | |||||
| Ennya annyɛ mbawor | l | j | w | |||
Mbawor
[sesa mu | sesa ekyirsɛm]| Enyim | Ekyir | |
|---|---|---|
| Ntowmu | i | u |
| Ntowmu kakra | eː | oː |
| Mbue kakra | ɔ | |
| Mbue | a |
Ndze
[sesa mu | sesa ekyirsɛm]Ntcham so wɔ ndze a ɔwɔ sor, famu nye dza ɔwɔ mfinimfin.
Akyerɛw Nhyehyɛɛ
[sesa mu | sesa ekyirsɛm]| Akyerɛwamba
akɛse |
A | B | C | D | EE | F | G | GB | I | J | K | KP | L |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Akyerɛwamba
nketsewa |
a | b | c | d | ee | f | g | gb | i | j | k | kp | l |
| Akyerɛwamba
akɛse |
M | N | NY | Ŋ | ŊM | OO | Ɔ | P | S | T | U | W | Y |
| Akyerɛwamba
nketsewa |
m | n | ny | ŋ | ŋm | oo | ɔ | p | s | t | u | w | y |
Yɛbɔ akyerɛwamba no ho dze kyerɛ mbawor tsentsen ‹aa, ii, ɔɔ, uu› mbawor ebien biara yɛ tsentsen ‹ee, oo›. Yɛdze ndze a no mu yɛ dzen ma ndze a ɔwɔ sor nna ndze a no mu nnyɛ dzen ma ndze a ɔwɔ famu, yɛdze to mbawor nye nkonsonantse m, n, b, l : ‹ḿ, ń, b́, ĺ›, ‹m̀, ǹ, b̀, l̀› do.