Jump to content

Ebusua

Fi Wikipedia
(Ofi Abusua baa ha)

Ebusua yɛ dzin a ɔwɔ Akanfo hɔn amandze mu a ɔfa nyimpakuw bi a wofi ebusua kor mu a wodzi nadze a abosom etsitsir esuon na wɔbɔ hɔnho ban.Wobu ebusua santsen no dɛ wofi na no bɔgyaa mu.[1] Yeyi ebusua esuon no si nkyɛn a yɛsan wɔ mbusua afofor binom wɔ hɔ a yebotum enya hɔn efi ebusua esuon a yɛwɔ no wɔ hɔ dadaw no mu. Nkorɔfo a wofi ebusua kor mu no wɔ ewuakɔrfo a hɔn nyina wɔ hɔn ebususa santsen no mu a sɛ yɛrekan a yebotum akan enya bɛyɛ mfe apem a abɛsen kɔ no. [2]Ɔyɛ mbusu dɛ ebɔwar obi a ɔnye fi ebusua kor mu. Ebusua ahorow no nye Agona (ekoo), Eduana (Kraman), Asenie (apan), Oyoko(akoroma), Asakyire (pɛtɛ), Asona (Akonkoran), Bretuo (twi), Ekuona (nantwinyin).

Ebusua Ahorow

[sesa mu | sesa ekyirsɛm]

Agona anaa Anona

[sesa mu | sesa ekyirsɛm]

Nkorɔfo wofi Agona ebusua no mu no dɔɔ so wɔ Denkyira nye Esuantse, Nkawie. Agonafo hɔn ahyɛnsewdze no nye ekoo. Sɛ obi a ofi Agona anaa Anona ebusua no mu kyia wo a, ngyedo a wɔdze ma hɔn nye '' Yaa ekoo nana''. Agona nkurow no mu bi nye Tafo, Bɔdwesango, Fumesua, Edwumako Techiman, Dunkwa, Asienimpon, Trede Ahwaa, Akyem Apegua, Akyem Oda, Akyem Asen.

Eduanafo gyedzi dɛ fitsi abɔdze ahyɛse no, hɔn nananom sanee fii wimu a nna wɔtse nkɔnsɔnkɔnsɔn a wɔdze sika kɔkɔɔ ayɛ do na wɔbae. Binom so gye dzi dɛ hɔn ase paa fi Asumanya na kraman a ogya tua n'ano na sika kɔkɔɔ hyɛ n'afon muna odzii hɔn enyim bae. Wɔtoaa do kɔr Dormaa a hɔn gyedzi nye dɛ nna gya no da ho redzɛw. Nkorɔfo binom da ho ara gye dzi dɛ wofii Asumanya no hɔn mu binom dze hɔn enyi kyerɛɛ mu wɔ AKwamu. Eduana nkurow no mu bi nye Dormaa a Bonofo dodow ara ka ho, Akwamu nye Twifo Heman. Esuantseman mu no Eduana nkurow no mu bi nye Kumawu, Asumanya, Kwaman, Boaman, Agogo, Banso, Obo-Kwahu nKwahu Obomeng, Apromaase, Akyem Apapam, Tikurom,Kaase, Apagya, Bompata, Kwaso, Akyease, Manso Agroyesum, Manso-Mmem, Manso Abodom, Gomoa Ohua nye Nyinahen. Eduanafo hɔn ahyɛnsewdze nye Gyata nye Kraman.

Asen ebusua no n'akraboa nye apan na no nkurowtɔw ankasa yɛ Kumase Amakom nye Dompoase. Sɛ Asenyi kya wo a, ngyedo no yɛ ''Yaa Edu Nana''. Asen nkurow nkae no mu bi nye Antoa, Agona, Nkoranza, Wenchi, Atwoma, Kofiase, Abira, Baman, Denyase nye Boanim. Yɛkɔ Adanse Dompoase a, nkorɔfo a wɔwɔ Asen ebusua no mu no na wɔyɛ adehye a wɔwɔ asaase no do, na hɔn enyimdzefo no wɔ akandzifo nyimdzee bi a ewuakɔr nananom dze ama hɔn.

Asakyir ebusua no ka dɛ hɔn na Nyankopɔn dzii kan bɔɔ hɔn. Yebohu hɔn wɔ Adanse no nkwaa do na hɔn nkurowtɔw etsitsir no bi nye Akorokyere (Akrokere), Asakyir Amansie, Obogu Nkwanta nye Asokore. Ikyia obi a ɔyɛ Asakyirnyi a ngyedo a ɔdze ma wo nye ''Yaa Ofori Nana''. Nkurow afofor a wɔka ho bi nye Abofuo, Aduanede, Abrenkese nye Apeadu. Hɔn ahyɛnsew nye pɛtɛ nye ɔkɔr. Akan mbusuakuw no nyina no hɔn na wosuar wɔ mu.

Asona ebusua no ahyɛnsewdze nye Akonkoran anaa kɔkɔtse.Wɔtɔ ka dɛ nkorɔfo dodow noara na wofi Asona ebufua kyɛn ebusua nkaa a aka nyina. Asona nkurow etsitsir no mu bi nye Adansi Akrofuom, Kyebi,Edwinso nye Offinso. Sɛ ikyia Asonanyi a ne ngyedo nye'' Yaa Ofori nana''. Asona nkurow nkaa no mu bi na odzidzi do yi Akyem Asiakwa, New Juaben, Akyem Wenchi, Kukurantumi, Akyem Tafo, Akuapem-Akropong, Akuapem Amanokrom, Akyem Kwarbeng, Ejura, Feyiase, Manso-Nkwanta, Bonwire, Atwima-Agogo, Abrakaso, Trabuom, Beposo, Toase, and Odumase Ahanta Ntaakrom, Gomoa Asin. Wɔfrɛ Nsona nkurowtsir no nyina Adansi Akrofuom.

Yehu Bretuo tsitsir wɔ Adanse Ayaase, Mampong, Kwahu, Adankranya, Amprofi Tanoso (Tanoso - a ɔbɛn Akumadan) Amoafo, Asiwa, nye Afigyaase/Effiduase. N'ahyɛnsewdze nye twi.

Ɔnnyɛ nwanwa dɛ yebohu dɛ frankaatunyi a ɔda Esuantsefo hɔn ɔko kuw no ano ma wɔkoe tsiaa Denkyirafono nna ɔyɛ Mampɔnhen, nsɛnsɛm a ɔfa ako ho wɔ Esuantseman no mu no hyɛ Mampɔnhen no nsa. Ikyia obi a ofi Bretuo ebusua no mu a ngyedo a ɔdze ma wo nye ''Yaa etwie nana''. Bretuo no nkurowtɔw no bi nye Jamase, Apaa, Kwahu Abene, Domeabra, Agogo-Hwidiem, Adankranya, Suhum-Kwahyia, Asiwa (ɔno na ɔyɛ Bosome Freho mansin no kurowpɔn) nye Abuotem, Ofoase, Brodekwano, Bosomtwe Beposo.

Ekoɔnafo nndɔɔso wɔ Esuantseman no mu. Yɛtaa hu hɔn dɛ wɔka Mfantsefo ho naaso wɔ Esuantseman mu no hɔn nkurowtɔw etsitsir nye Adanse Fomena nye Asokore. Ekoɔnafo hɔn ahyɛnsewdze nye nantwinyin. Ikyia Ekoɔnanyi a ngyedo ɔdze bɛma wo nye ''Yaa Doku''. Ebusua no no nkurowtɔw nkaa no mu bi nye Banko, Mprim, Kona, Asokore-Mampon, Berekum, Kokofu-Abuoso, Adumasa, Heman, Abenkyem, Cape Coast, Jukwaa nye Duayaw-Nkwanta.

Akoroma nye Oyoko ebusua no n'ahyɛnsewdze. Ɔno nye ebusua a Asantsehen a ɔtse egua do seeseiara no fi mu. No nkurowtɔw etsitsir no nye Kokofu, Kumasi, Dwaben nye Nsuta.Ikyia Oyokonyi a ngyedo a ɔdze bɛma wo nye ''Yaa Obiri nana''. Nkurowtɔw nkaa no nye Bekwae, Mamponten, Bogyae, Dadieso, Obogu, Asaaman Adubiase, Pampaso, Kontanase, Kenyase, nye Ntonso. Binom frɛ no 'Ekusi Ebusua' ne dɛm nkorɔfo a wɔbɔ dɛm ebusua yi no wɔfrɛ hɔn 'Ekusifo' wɔ Atɔe Mantɔw mu.

  1. https://books.google.com.ng/books?id=Fmf5UqZzbvoC&dq=Abusua&pg=PA52&redir_esc=y
  2. https://books.google.com.ng/books?id=Fmf5UqZzbvoC&dq=Abusua&pg=PA52&redir_esc=y